De internationale orde bevindt zich in een fase van fundamentele ontwrichting. Diplomatie maakt plaats voor machtspolitiek, internationale regels worden selectief toegepast en conflicten escaleren zonder effectief ingrijpen. De dreiging van een grootschalige oorlog, inclusief nucleaire escalatie, is opnieuw reëel geworden. De Verenigde Staten spelen hierin een centrale rol, maar opereren steeds vaker buiten het kader van internationaal recht en multilaterale afspraken. Tegelijkertijd verzwakt Europa als tegenmacht, waardoor een gevaarlijke machtsbalans ontstaat.

Een wereldorde in verval

De wereld staat niet voor een gewone diplomatieke crisis, maar voor een structurele verschuiving. De instituties die na de Tweede Wereldoorlog moesten voorkomen dat macht opnieuw boven recht zou komen te staan, verliezen hun gezag. De Verenigde Naties worden steeds vaker genegeerd, het VN-Handvest wordt selectief geïnterpreteerd en de vraag wanneer oorlog rechtvaardig of juridisch toelaatbaar is, wordt door machtige staten naar eigen belang ingevuld.

Juist dat maakt de huidige situatie gevaarlijk. Niet alleen de conflicten zelf zijn bedreigend, maar vooral de normalisering ervan. Dreiging met geweld, economische oorlogvoering, regime change en permanente sanctiedruk worden gepresenteerd als legitieme instrumenten van beleid. Daarmee wordt het fundament van de internationale rechtsorde uitgehold.

Wanneer machtige staten zelf bepalen wanneer regels gelden, houdt internationaal recht op een rem te zijn en wordt het slechts decor.

De teloorgang van Europees leiderschap

De achteruitgang van Europa is nauw verbonden met de afname van de kwaliteit van zijn leiders. Waar Europa vroeger werd geleid door staatslieden met visie, politieke moed en historische verankering, wordt het huidige leiderschap gekenmerkt door voorzichtigheid, afhankelijkheid en gebrek aan strategisch inzicht.

Het contrast met het verleden is scherp. Ruud Lubbers, Helmut Kohl, François Mitterrand en Charles de Gaulle waren leiders die vanuit een historisch perspectief dachten en de politieke zwaarte hadden om zelfstandig te handelen, ook tegenover bondgenoten. Margaret Thatcher en Tony Blair waren omstreden, maar beschikten over ideologische herkenbaarheid en politieke kracht. Politiek was toen een strijd van ideeën, waarin leiders vanuit een samenhangend wereldbeeld redeneerden.

Daartegenover staan hedendaagse Europese leiders als Rob Jetten, Keir Starmer, Emmanuel Macron en Friedrich Merz. Zij worstelen met dalende populariteit, beperkte legitimiteit en een gebrek aan strategische autonomie. Hun beleid wordt vaak gekenmerkt door reactie in plaats van richting, door afhankelijkheid in plaats van zelfstandigheid en door het vermijden van fundamentele keuzes.

Dalende populariteit en verlies van legitimiteit

De zwakte van het Europese leiderschap vertaalt zich in een scherpe daling van vertrouwen. Leiders zien hun steun terugvallen tot historisch lage niveaus, soms rond of onder de 10 à 15 procent. Zulke cijfers wijzen niet slechts op tijdelijke ontevredenheid, maar op een dieper legitimiteitsprobleem.

Burgers ervaren steeds vaker dat hun leiders niet handelen vanuit nationale of Europese belangen, maar binnen een extern bepaald kader. Zij zien regeringen die offers vragen voor geopolitieke keuzes waarvan de voordelen onduidelijk zijn, terwijl de kosten voelbaar zijn in energieprijzen, industriële verzwakking en sociale onzekerheid.

Europese volgzaamheid tegenover Washington

Door het gebrek aan leiderschap is Europa afhankelijk geworden van de Verenigde Staten. Beleidskeuzes op het gebied van energie, veiligheid en geopolitiek worden afgestemd op Amerikaanse belangen, zelfs wanneer deze economisch schadelijk zijn voor Europa zelf. Het continent is daardoor geen autonome speler meer, maar een verlengstuk van een strategie die elders wordt bepaald.

Het energiebeleid is daarvan een duidelijk voorbeeld. Door afstand te nemen van goedkope energiebronnen, eigen gas en gas uit Rusland en over te schakelen op duurdere alternatieven, heeft Europa zijn eigen industrie onder druk gezet. Dit wordt verkocht als strategische noodzakelijkheid, maar het resultaat is een verzwakte economische basis en een grotere afhankelijkheid van Amerikaanse LNG leveranties.

De Straat van Hormuz en de wereldwijde energiecrisis

De afsluiting van de Straat van Hormuz heeft de wereldwijde energieprijzen fors opgedreven. Deze smalle zeestraat in het Midden-Oosten is een van de belangrijkste maritieme knooppunten ter wereld. Via deze route passeert ongeveer een vijfde van de mondiale olie- en lng-stromen, waardoor een blokkade onmiddellijk gevolgen heeft voor energieprijzen, transportkosten, inflatie en industriële productie.

Dagelijks gaat normaal gesproken rond de 20 miljoen vaten olie en olieproducten door de Straat van Hormuz. Deze olie is afkomstig uit landen als Saudi-Arabië, Irak, Iran, Koeweit, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten. Vooral Aziatische economieën zoals China, India, Japan en Zuid-Korea zijn sterk afhankelijk van deze aanvoer. Een langdurige verstoring raakt daarom niet alleen de energiesector, maar de hele wereldeconomie.

Ook vloeibaar aardgas, LNG, wordt zwaar getroffen. Een groot deel van de export uit Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten passeert via deze zeestraat. Daardoor komen vooral Aziatische markten onder druk te staan, terwijl de wereldwijde gasprijzen stijgen en landen opnieuw met elkaar concurreren om schaarse energievoorraden.

De gevolgen beperken zich bovendien niet tot olie en gas. Ook petrochemische grondstoffen zoals nafta, methanol en andere basisstoffen voor plastics, harsen, verf en industriële productie worden geraakt. Aziatische petrochemische fabrieken kunnen daardoor te maken krijgen met ernstige tekorten in hun aanvoerketens.

Daarnaast treft de blokkade belangrijke grondstoffen zoals zwavel, ureum en helium. Zwavel is essentieel voor de productie van zwavelzuur, dat onder meer wordt gebruikt bij de verwerking van nikkel, kobalt en koper voor batterijen. Ureum is een belangrijke stikstofhoudende kunstmest, waardoor verstoringen ook gevolgen kunnen hebben voor voedselproductie. Helium is cruciaal voor halfgeleiders en medische apparatuur zoals MRI-scanners.

Daarmee laat de crisis rond Hormuz zien hoe kwetsbaar de geglobaliseerde economie is geworden. Eén maritiem knooppunt kan olie, gas, kunstmest, chemische industrie, batterijproductie, halfgeleiders en voedselketens tegelijk onder druk zetten. De stijgende energie- en grondstofprijzen vergroten de kans op inflatie, lagere groei en sociale onrust, ook ver buiten het Midden-Oosten.

De afsluiting van Hormuz maakt zichtbaar dat energiezekerheid geen technisch detail is, maar een fundament van economische en politieke stabiliteit.

Amerika buiten het internationaal recht

De Verenigde Staten negeren steeds vaker de regels van het internationaal recht, met name het VN-Handvest dat het gebruik van geweld strikt beperkt. Dreigingen met militair ingrijpen en daadwerkelijke interventies worden ingezet zonder duidelijke juridische basis. Daarmee wordt het principe ondermijnd dat oorlog alleen gerechtvaardigd kan zijn bij zelfverdediging of op basis van een mandaat van de VN-Veiligheidsraad.

Dit gedrag is niet incidenteel, maar structureel. De Verenigde Staten handelen alsof internationale afspraken bindend zijn voor anderen, maar flexibel voor zichzelf. Daarmee wordt een gevaarlijk precedent geschapen: als de machtigste staat zich niet gebonden acht aan de regels, waarom zouden andere staten dat dan wel doen?

Economische oorlogvoering als openlijk beleid

Een van de meest brutale voorbeelden van deze ontwikkeling is het openlijk inzetten van economische oorlogvoering. In Davos werd de Amerikaanse campagne van maximale druk tegen Iran gepresenteerd als bewust beleid om de Iraanse economie te verpletteren en daarmee mensen de straat op te krijgen. Het ging dus niet om een onbedoeld neveneffect van sancties, maar om een doelbewuste strategie van economische destabilisatie.

Dat zulke drukmiddelen openlijk en zelfs met trots worden beschreven, toont hoe ver de normalisering van dwang is gevorderd. Economische vernietiging wordt voorgesteld als staatsmanschap. Het doel is niet langer diplomatie, maar het forceren van politieke ontwrichting door de bevolking van een land te vemoorden en economisch onder druk te zetten.

Wanneer het verpletteren van een economie wordt gepresenteerd als beleidssucces, is het onderscheid tussen diplomatie en oorlogvoering vrijwel verdwenen.

Corruptie, omkoperij en de invloed van elites

Het Amerikaanse politieke systeem wordt in sterke mate beïnvloed door financiële belangen. Verkiezingen en beleidsvorming zijn afhankelijk geworden van kapitaalkrachtige individuen en bedrijven. Daardoor ontstaat een vorm van structurele omkoperij: niet noodzakelijk als envelop met geld onder tafel, maar als systeem waarin toegang, invloed en beleid worden gekocht via campagnefinanciering, lobbywerk en politieke netwerken.

Miljardairs en investeerders financieren politieke campagnes en verkrijgen daarmee directe invloed op de koers van de regering. De regering wordt daardoor niet primair aangestuurd door publieke belangen, maar door de belangen van een kleine economische elite. Dit ondermijnt de democratische legitimiteit en leidt tot beleid dat gericht is op macht en winst in plaats van stabiliteit en algemeen welzijn.

De macht van Silicon Valley

Naast traditionele financiële elites speelt Silicon Valley een steeds grotere rol in het Amerikaanse beleid. Technologiebedrijven en investeerders uit deze sector zijn niet langer slechts economische spelers, maar strategische machtscentra. Hun invloed dringt door in beleid rond buitenlandse betrekkingen, digitale infrastructuur, kunstmatige intelligentie, surveillance, informatievoorziening en militaire technologie.

Daarmee verschuift macht van democratische instituties naar private actoren. Wat vroeger primair werd bepaald door parlementen, ministeries en diplomatieke diensten, wordt nu mede gevormd door bedrijven die eigen geopolitieke belangen hebben. De grens tussen staat, technologiebedrijf en veiligheidsapparaat vervaagt.

Het militair-industrieel complex en de CIA

Het militair-industrieel complex vormt een kernonderdeel van het Amerikaanse machtsapparaat. Defensiebedrijven, lobbygroepen, denktanks en overheidsinstanties hebben een direct belang bij voortdurende spanningen en hoge militaire uitgaven. In zo’n systeem is vrede niet altijd het rationele einddoel; conflicten leveren budgetten, contracten, invloed en geopolitieke rechtvaardiging op.

Daarnaast spelen inlichtingendiensten een belangrijke rol in het vormgeven van geopolitieke strategieën. Operaties gericht op destabilisatie, regimeverandering en geheime interventies maken deel uit van een langdurige aanpak om invloed te behouden. Zulke structuren opereren vaak buiten democratische controle en dragen bij aan een permanente conflictlogica waarin diplomatie wordt ondermijnd en escalatie wordt gestimuleerd.

De strijd om hegemonie

De Verenigde Staten proberen hun dominante positie te behouden in een wereld waarin nieuwe machtsblokken opkomen. De BRICS-landen ontwikkelen zich tot een alternatief economisch en geopolitiek centrum, met China als drijvende kracht. Deze landen bouwen aan nieuwe financiële systemen, handelsstructuren en samenwerkingsverbanden die minder afhankelijk zijn van westerse dominantie.

De Amerikaanse reactie is vaak defensief en confronterend. In plaats van zich aan te passen aan een multipolaire wereld, wordt geprobeerd de oude unipolaire orde te handhaven via druk, sancties en geopolitieke interventies. Deze krampachtige strategie vergroot de kans op conflicten en versnelt juist de verschuiving van macht naar nieuwe centra.

De structurele zwakte van de Amerikaanse economie

Deze geopolitieke strategie wordt bemoeilijkt door interne economische problemen. Het begrotingstekort bedraagt ongeveer 7 procent van het bbp, terwijl de staatsschuld is opgelopen tot meer dan 120 procent van het bbp. De economie is bovendien afhankelijk van speculatie, met name in de technologiesector, wat wijst op de vorming van nieuwe economische bubbels.

De extreme ongelijkheid binnen de samenleving versterkt deze instabiliteit. Een kleine elite beschikt over enorme economische en politieke macht, terwijl grote delen van de bevolking financieel kwetsbaar blijven. Dat maakt de Verenigde Staten minder stabiel dan hun geopolitieke zelfbeeld suggereert.

Conclusie: waarschuwing aan Europa en de wereld

De huidige wereldorde bevindt zich op een kritiek kantelpunt. Wat zichtbaar wordt, is geen reeks losse crises, maar een structurele verschuiving: een dominante grootmacht die haar positie probeert te behouden met middelen die steeds minder verenigbaar zijn met internationaal recht, en een Europees continent dat zijn vermogen tot zelfstandig leiderschap grotendeels heeft verloren.

Europa staat voor een fundamentele keuze. Het kan blijven functioneren als volgzame partner, waarbij het zijn economische kracht en politieke autonomie verder uitholt, of het kan opnieuw een zelfstandige koers ontwikkelen gebaseerd op diplomatie, strategisch inzicht en bescherming van eigen belangen.

De waarschuwing aan Europa en de wereld is onmiskenbaar: als Europa zijn leiderschap niet hervindt, als het geen nieuwe generatie voortbrengt met visie, moed en onafhankelijkheid, zal het verder marginaliseren in een steeds gevaarlijker wereld. En als de internationale gemeenschap blijft accepteren dat macht boven recht staat, dat economische en militaire dwang normale instrumenten zijn, dan stevent de wereld af op een situatie waarin conflicten niet langer beheersbaar zijn.

In het nucleaire tijdperk betekent dat niet slechts instabiliteit, maar een existentiële dreiging. De keuze is helder: ofwel een terugkeer naar leiderschap, diplomatie en internationaal recht, ofwel een verdere afdaling in een wereld waarin de prijs van politieke zwakte en moreel falen onherroepelijk catastrofaal zal zijn.